नेपाली वर्णविन्यास

 सुरुमा ह्रस्व हुने नियम

·         नाम–             व्युत्पन्न, अव्युत्पन्न, आगन्तुक

·         सर्वनाम–        एकाक्षरी बाहेक सम्पूर्ण     

·         विशेषण–        व्युत्पन्न, अव्युत्पन्न, आगन्तुक (तीन, तीस, बीस बाहेक)

·         क्रिया–            धातु र क्रियापद

·         अव्यय–

·         उपसर्ग–          सु, कु, वि, निस्, उप, दुर, नि आदि

·         तत्सम शब्द–   द्वि र त्रि अगाडि आउने

बिचमा ह्रस्व हुने नियम

·         नाम–             व्युत्पन्न, अव्युत्पन्न, आगन्तुक

·         विशेषण–        व्युत्पन्न, अव्युत्पन्न, आगन्तुक (तीन, तीस, बीस बाहेक)

·         क्रिया–            इच्छार्थकबाहेक सबै

नाम धातु–

·         अव्यय–

·         उपसर्ग–          अनु, अभि, अति, अघि, प्रति, परि आदि

·         प्रत्यय–           इक, इका, इम, इमा, इष्ठ, उक– इनी÷नी प्रत्यय लागेका स्त्रीलिङ्गी पद

अन्यमा ह्रस्व हुने नियम

·         नाम–             हात्ती, स्वामी, खसी, सम्धी, जोगी बाहेक सबै पुलिङ्गी नाम

नपुंसक लिङ्गको उकारान्त

स्थानवाचक नामको उकारान्त

·         विशेषण–        आलु, एलु, आरु प्रत्यय लागेर बनेका विशेषण

·         क्रिया–            अन्त्यमा नु,छु आउने क्रिया

·         अव्यय–           अरी, तरी, ही प्रत्यय लागेका बाहेक (चाहिँ अपवाद)

·         प्रत्यय–           आइ, आइँ, याइँ, आउ प्रत्यय लागेर बनेका नाम

·         शब्द–             अन्त्यमा ति, नि, धि, पि, षि आउने शब्द

सुरुमा दीर्घ हुने

·         संस्कृतबाट नेपालीमा आउँदा व्यञ्जन लोप भएका शब्द अर्थात क्षतिपूरकका रुपमा आएका केही शब्दहरुः मीत, पीठो, तीतो, सीप, मीठो, बूढो, दूबो, ऊन, रुख, पीपल आदि।

·         सङ्ख्यावाचक विशेषण

·         सूक्त, सूक्ति जस्ता सुरुमा उकार भएका शब्दमा सु उपसर्ग लागेमा

बीचमा दीर्घ हुने

·         व्यञ्जनयुक्त इकार लागेका सङ्ख्यावाचक शब्दः चौबीस, तेत्तीस आदि।

·         इच्छार्थक क्रियापद

·         अनीय, ईय, ईन प्रत्यय लागेका शब्द

·         करण, कृत, कार, भाव, भुत, जोडिएका शब्द

शब्दान्तमा दीर्घ हुने नियम

·         नेपाली शब्दहरु अधिकांश रुपमा सुरु र बीचमा ह्रस्व अन्यमा दीर्घ हुने गर्दछन् ।

·         नाम–             स्त्रीलिङ्गी नामपद

·         नपुंसक लिङ्गको इकारान्त

·         स्थानवाचक नामको इकारान्त

·         स्थान, नदी, तथा भाषा बुझउने शब्द

·         पेसा, जाति, थर बुझाउने शब्द

·         विशेषणबाट बनेका भाववाचक नामपद

·         सर्वनाम–       

·         विशेषण–        स्त्रीलिङ्गी विशेषण

·         सबै विशेषण(आलु, एलु, आरु प्रत्यय लागेका बाहेक)

·         सङ्ख्यावाचक शब्दहरु

·         क्रिया–            विद्यर्थ र स्त्रीलिङ्गी क्रियापद

·         एर अर्थ दिने असमापक क्रिया(भनी, गरी आदि)

·         अव्यय–       अरी, तरी, ही प्रत्यय लागेका

·         प्रत्यय–       ई, वती, वी लागेका

·         स्नेहबोधक शब्द–       (बाबू, प्यारी आदि)

·         आदरसूचक शब्द–       (गुरुज्यू, रामजी आदि)

श, ष, स को प्रयोग

'श' को प्रयोग

·         श, ष, स मध्ये कुनै दुईवटा सँगै आएमा अगाडि 'श'

·         अगाडि पछाडि क, द, प वर्ण भएमा

·         च वर्ग(च, छ, ज, झ) र ल का अघि

·         विसर्गभन्दा अगाडि

·         केही तत्सम शब्दहरुमा

'ष’ को प्रयोग

·         ट वर्ग(ट, ठ, ड, ढ, ण) सँग

·         क वर्ग(क, ख, ग, घ) को बगाडि

·         प, भ, म, य, व वर्णका अगिपछि

·         केही तत्सम शब्दमाः ईष्र्या, भेष, ऋषि, निमेष, औषधी, उत्कर्ष, सङ्घर्ष आदि।

'स’ को प्रयोग

·         सम्पूर्ण आगन्तुक शब्दहरुमा

·         प्रायः शब्दको बीचमा

·         तद्भव र मौलिक शब्दमा

·         स, सत्, सम्, सु, स्व, स्वयम्, आदि जोडिएका, शब्दको सुरुमा

·         सर्वनाम, विशेषण तथा अव्ययमा

·         धातु । क्रियापदमा

शिरविन्दु र चन्द्रविन्दुको प्रयोग

·         तत्सम शब्दमा य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ज्ञ भन्दा अगाडि शिरविन्दु प्रयोग गरिन्छ ।

·         तद्भव र आगन्तुक शब्दमा चन्द्रविन्दु

·         स्वरान्त धातुमा दा÷दै जोडिँदा चन्द्रविन्दु

·         द्विस्वरान्त धातुमा ‘छ’ र ‘थ’ आएमा चन्द्रविन्दु

पञ्चम वर्णको प्रयोग

·         क, ख, ग, घ र क्ष भन्दा अगाडि ङ्

·         च, छ, ज, झ भन्दा अगाडि ञ्

·         त, थ, द, ध, न र त्र भन्दा अगाडि न्

·         प, फ, ब, भ,म भन्दा अगाडि म्

तत्सम र आगन्तुक शब्दमा चन्द्रविन्दु लाग्दैन । यस्ता शब्दमा उच्चारण अनुसार पञ्चम वर्ण लेखिन्छ ।- चङ्ख, अङ्ग्रेजी...

पदयोग र पदवियोग

पदयोग

·         उपसर्ग द्वारा निर्मित शब्दहरु

·         प्रत्यय द्वारा निर्मित शब्दहरु

·         विभक्ति र नामयोगी

·         समस्त शब्द

·         द्वित्व शब्द

·         मिलित क्रियाः गइसक्यो, गरिहाल, भनिदिएँ, सुन्नुपर्छ आदि।

·         केही संयोजकः किनभने, तापनि, हुनत आदि।

पदवियोग

·         विभक्तिपछि आउने नामयोगी

·         लागि, निम्ति तथा दुई वटा विभक्ति सँगै आउँदा

·         संयोजक

·         तै÷दै, एको, एका, एकी प्रत्यय लागेका रुपपछि आउने सहायक क्रिया

·         निपात